San-Yao
Speltype: Twee spelers-twee-rijen mancala met stores, 5 gaten per rij — Indiase relayzaaiing; pussastijlsprongen over lege gaten die aan elkaar doorlopen; verovering van de «kinderen» (érzi) van de tegenstander over meerdere partijen heen, met uitlenen van stukken
Overzicht
San-Yao (散窑, letterlijk «gaten zaaien» of «verspreide kuilen») is een traditioneel twee-rijen mancalaspel dat meisjes spelen in de provincie Henan, in het midden van China. Het is vastgelegd in Chinese overzichten van regionale volksspelen en samengevat op de Chinese Wikipedia en wordt traditioneel gespeeld op geïmproviseerde borden die in aangestampte aarde zijn gegraven of met krijt op steenvloeren zijn getekend, aan weerszijden geflankeerd door een opslagkuil. San-Yao combineert een vlotte, Indiase relayzaaiing over meerdere omloopjes met vangsten in cascadesprongen. De opbouw over meerdere partijen voert een fascinerende territoriale strijd in waarin de speelsters de kuilen van de tegenstander als «kinderen» (érzi) veroveren en hun overtollige stukken uitlenen om de wedstrijd tussen opeenvolgende partijen gaande te houden.
Bord
- Rijen: 2
- Gaten per rij: 5 (10 speelgaten in totaal)
- Stores: 2 (één store aan elk uiteinde van het bord)
- Stukken per gat aan het begin: 5 (50 stenen of zaden in totaal)
- Elke speelster bestuurt de vijf speelgaten aan haar kant van het bord.
Speluitleg
- Bij haar beurt neemt een speelster alle stukken uit een willekeurig bezet gat aan haar kant op en zaait ze in richting tegen de klok in rond het bord, met één stuk per gat.
- De zaaiing volgt de Indiase relaytechniek: nadat alle stukken in de hand zijn verdeeld, pakt de speelster de inhoud van het direct volgende gat op en zaait zij in een volgende omloop verder.
- De beurt eindigt wanneer de laatste steen in een gat valt dat gevolgd wordt door een leeg gat.
- Doorgaan is verboden, tenzij een speelster volledig niet in staat is een zet te doen (al haar gaten zijn leeg).
- Een ronde eindigt wanneer er geen vangst meer kan plaatsvinden, dus zodra er minder dan twee stukken op het bord rondcirkelen. Het enige overgebleven stuk, als dat er is, gaat naar de speelster die het gat bezit waarin het ligt.
- Matchplay over meerdere partijen: tussen partijen vullen de speelsters hun gaten opnieuw met elk 5 stukken uit hun stores. Voor elk overschot van 5 stukken boven hun volle quota verovert de winnares een gat van de tegenstander en maakt zij dat tot haar «kind». Elk overschot dat onder de 5 stukken blijft, wordt uitgeleend aan de speelster die aan het verlies is, zolang zij meer dan 5 stukken houdt. De sterkste speelster begint aan de nieuwe partij.
Vangen
- Sprong over lege gaten: is het gat volgend op het lege gat dat de zet beëindigde bezet, dan vangt de actieve speelster de inhoud daarvan rechtstreeks in haar eigen store.
- Opeenvolgende opruiming: twee, drie of meer gaten kunnen in één beurt worden geveegd als ze onderling, achtereenvolgens, gescheiden zijn door lege gaten langs de route.
Einde van het spel en winnaar
- Een wedstrijd eindigt wanneer het totale aantal stukken van een speelster onder vijf daalt, zodat zij geen enkel gat meer kan vullen. Haar tegenstandster wordt uitgeroepen tot winnaar van de wedstrijd.
Notities
- Als een van de weinige levende mancalaspellen die in het noorden en midden van China zijn vastgelegd, biedt San-Yao een waardevol kijkje op de zaaiertradities van het Verre Oosten. De veroveringsmechaniek van de «kinderen» en de regel van verplicht uitlenen houden de wedstrijd dynamisch, voorkomen een technisch gelijkspel en concentreren de controle tegelijk in handen van de winnares. Het spel trok ook wiskundige belangstelling vanwege zijn elegante eindspelproblemen.
Source: Mancala World – Sàn Yáo