Wahree
Speltype: Tweerijige Caribische mancala (Amerikaanse Maagdeneilanden) — enkelomloop tegen de klok in, teruggaande ketting bij tweeën en drieën, en toegestane grand-slam-«uitvegen» die het spel onmiddellijk beslissen.
Overzicht
Wahree (ook geschreven als Wari) is het traditionele mancalaspel van de Amerikaanse Maagdeneilanden, dat met bijzondere genegenheid wordt bewaard op het eiland Saint Croix. Meer dan twee eeuwen geleden door tot slaaf gemaakte West-Afrikanen naar de Deense West-Indiën gebracht, behoort het spel tot de historische Oware-familie. Toen de moderne vermaken zich midden 20e eeuw verspreidden, onderging Wahree culturele erosie en trok het zich terug in een rustige herinnering naast de traditionele Cariso-balladen en Bamboula-dansen; de Cruciaanse schrijver James Weeks herinnerde zich dat zijn generatie was opgegroeid met slechts vage herinneringen van ouders aan dat vermaken.
Een dynamische herleving tekende zich af midden de jaren 1980, toen basisschoolonderwijzers op Saint Croix Wahree propageerden als een praktisch hulpmiddel om wiskundig redeneren, logisch afleiden en Afrikaanse diasporavererving te leren. Het eerste interschooltoernooi vond plaats op 30 november 1984, bij het Cooperative Extension Service in Kingshill, waar jonge kampioenen glanzende mahoniehouten borden ontvingen die met de hand gemaakt waren door Raphael Perez Davis van de Golden Grove Correctional Facility. Jaarlijkse wedstrijden breidden zich uit naar de Cruciaanse Agriculture and Food Fair (Agrifest), waar de Ghanese meester Kofi Boateng de hoogste eer ophaalde. Vandaag wordt Wahree gevierd in de klaslokalen van de hele eilandenarchipel, vooral tijdens de Virgin Islands History Month, elke maart.
Bord
- Rangen/rijen: Twee
- Gaten per rij: 6
- Stores: Optionele store aan een van beide uiteinden voor gevangen tellers
- Zaden per gat aan het begin: 4 (48 zaden in totaal)
- Stukken: gladde grijze niquinnoten (Caesalpinia bonduc), ter plaatse wel «brandende stenen» genoemd omdat hun harde schillen wrijvingswarmte opbouwen wanneer ze snel over elkaar worden gewreven.
Speluitleg
- Het spel verloopt tegen de klok in rond de twaalf huizen. De spelers beurtelen om.
- Op zijn beurt neemt een speler alle zaden uit een van zijn eigen zes huizen op en zaait ze één voor één tegen de klok in in de volgende huizen.
- Overslaan van de oorsprong: bevat een huis 12 of meer zaden, dan wordt een volledige omloop voltooid en wordt het leeggemaakte startgat tijdens het zaaien overgeslagen.
- Verplicht voeden: een speler is verplicht een tegenstander te voeden wiens rij volledig leeg is, mits er een beschikbare zet is die zaden aan de overkant van het bord kan leggen.
Vangen
- Wanneer het laatste zaad van een zaaibeweging in een huis van de tegenstander terechtkomt en het totaal daar op twee of drie zaden brengt, worden die zaden in de store van de speler gevangen.
- Teruggaande ketting: voorafgaande huizen van de tegenstander die ook twee of drie zaden bevatten, worden gevangen in een ononderbroken omgekeerde reeks.
- Vernietigingsregel: anders dan bij klassiek Oware mag Wahree een speler uitdrukkelijk toestaan de tegenstander «uit te vegen» (of te «plunderen») door elk afzonderlijk stuk te vangen dat in zijn rij overblijft.
Einde van het spel en winnaar
- Voert een speler een uitveegvangst uit, dan eindigt het spel onmiddellijk; alle resterende zaden op het bord worden opgeveegd en toegewezen aan de speler die de slotuitveegzet deed.
- In partijen die door gewone blokkade eindigen (waar geen uitveging plaatsvond), worden eventuele achtergebleven zaden op het bord opgeëist door de speler aan wiens kant ze staan.
- De speler met de hoogste totale hoeveelheid gevangen zaden wint het spel.
Notities
- De historische spelregels werden in 1995 vastgelegd door de Cruciaanse natuurkundige Olassee Davis, met vitale tactische verduidelijkingen die in 2010 werden verstrekt door meester-speler Kofi Boateng in een interview met spellenonderzoeker Ralf Gering.
- De onderscheidende Cruciaanse term «brandende stenen» weerspiegelt een populair schoolpleinvermaak waarbij niquinnoten tegen stof worden gewreven tot ze warm zijn en vervolgens voorzichtig tegen de arm van een vriend worden gedrukt.
Source: Mancala World – Wahree