Bao la Kimasai (imigqa emibili)
Uhlobo lomdlalo: Four-row traditional mancala without stores; 2 players, 8 pits per rank; two-phase pastoralist Maasai game with clockwise multi-lap relay sowing, reserve-cow introductions, and cattle-raiding captures.
Uhlolojikelele
Bao la Kimasai (okuhlukile kwezigaba ezimbili) iyi-mancala yendabuko enemigqa emine edlalwa abelusi bamaMaasai enyakatho neTanzania, ikakhulukazi emathafeni azungeze iNtaba iKilimanjaro.Imithetho yaleli siko eliphilayo yabhalwa ngo-2001 nguDavid MacKay ovela ku-Moinget Ole Kuney, isisebenzi sezokwelapha samaMaasai esisesikhungweni sezempilo esiseduze nesikhumulo sezindiza saseKilimanjaro.Ifakwe ngokujulile isiko lokwelusa izinkomo lamaMaasai, indlela yomdlalo kanye namagama asetshenziswayo abonisa ukuphila kokwelusa ngokuqondile: imigodi yebhodi icatshangwa ngokuthi yizivande zezinkomo noma izibaya eziqinile (enkang; ubuningi: inkang'ite), kuyilapho imbewu imelela izinkomo eziyigugu (@@MT3@MT@; ubuningi@@4; ubuningi@).Ukudlala kwenzeka ezigabeni ezimbili ezihlukene: isigaba sokuvula lapho izinkomo ezigodliwe zilethwa kancane kancane edlelweni, kulandelwa isigaba esinolaka sokugasela lapho imihlambi ephikisanayo ithathwa ezibayeni zezitha kunqamuke ukuhlukana bese iyiswa ezibayeni zomdlali.
Ibhodi
- Imigqa/Amazinga: Four (each player commands the two ranks on their side of the board)
- Imigodi emugqeni: Eight (32 holes total)
- Imigodi ibizwa ngokuthi "izibaya zezinkomo" noma izibaya (enkang; ubuningi: inkang'ite).
- Izinqolobane: None (captured cows are assimilated directly into the player's own enclosures)
- Ukuhlelwa kwasekuqaleni:** Exactly one cow in each hole of both inner rows; outer rows begin completely empty (16 cows on board).
- Okugciniwe:** Each player maintains 24 cows in reserve off the board (64 cows total in the game).
- Izibali zokudlala zibizwa ngokuthi "izinkomo" (ingishu; ubunye: engiteng) ngamaMaasai.
Indlela Yokudlala
Umdlalo uqhubeka ezigabeni ezimbili ezilandelanayo:
Ingxenye Yokuqala: Isingeniso Sokwelusa Nokugcinwa
- Nakuba abadlali besabambe izinkomo endaweni yabo yokulondoloza imvelo, ithuba ngalinye libandakanya ukwethulwa kwemfuyo ebhodini.
- Ngokushintshana komdlali, babeka inkomo eyodwa endaweni yabo egciniwe baye kunoma iyiphi yezimbobo zabo ezingenalutho, bese behlwanyela konke okuqukethwe kuleyo mbobo ngokwewashi, ngayinye ngayinye, emigodini elandelanayo ezizungeze amarenki abo amabili.
- Akukho kubamba: Uma imbewu yokugcina yethanga iwela egodini elivaliwe, okuqukethwe kwayo okugcwele kuyaqoqwa futhi kusatshalaliswe kwelinye ithanga.
- Akukho kubamba: Ijika liyaphela lapho imbewu yokugcina ye-lap iwela emgodini ongenalutho.
- Akukho kubamba: Ithuba lokuqala lomdlalo lidlalwa ngaphandle kokwethula inkomo ephuma endaweni yokulondoloza imvelo.Isidlali esivulayo sivele siphakamise itshe kunoma iyiphi yezimbobo zabo alihlwanyele ngokwewashi.
- Akukho kubamba: Azikho izinkomo ezingabanjwa noma zebiwe phakathi nesigaba sokuqala.
Ingxenye Yesibili: Ukugasela Izinkomo Nokudlala Okuvulekile
- Isigaba sesibili siqala ngokushesha ngemva kokuba inkomo yokugcina yesiqiwu ilethwe ebhodini.
- Ethubeni labo, umdlali ucosha zonke izinkomo kunoma iyiphi imbobo engenalutho ehlangothini lazo—ngisho nethoni elilodwa—aphinde azihlwanyele ngokulandelana kwewashi phakathi kwamarenki azo amabili.
- Ukuxosha umhlambi: Uma imbewu yokugcina ye-lap iwela embotsheni ephakathi yomdlali, futhi imbobo ebhekene ngqo nomugqa ongaphakathi wombangi iqukethe izinkomo, umdlali "untshontsha" izinkomo zomdlali ophikisana naye ngaphesheya kwesigaba.
- Ukuxosha umhlambi: Izinkomo ezibanjiwe zisakazwa ngokushesha ethangeni eliqhubekayo, kuphonsa inkomo yokuqala ngqo emgodini ongaphakathi womdlali obambe iqhaza.Izinkomo ezithunjiwe zishintsha ubunikazi ngokuphelele.
- Umnyakazo uphela lapho imbewu yokugcina iwela emgodini ongenalutho.
Ukubamba
- Ukuthwebula kuvunyelwe kuphela esigabeni sesibili.
- Ukuthwebula kwenzeka noma nini lapho itshe lokugcina le-lap liwela embotsheni yomugqa ongaphakathi ebhekene nembobo yomugqa ophakathi kwesitha.
- Izimbobo ezingemuva azikwazi ukuthwebula;izinkomo zomugqa ophakathi kuphela ezingase zigaselwe.
- Izinkomo ezithunjiwe azikhishwa ebhodini;esikhundleni salokho, zihlwanyelwa kabusha ngokushesha kumjikelezo womthwebuli, zikhulise umhlambi womdlali.
Ukuphela Komdlalo Nokuwina
- Umdlalo uphela lapho umdlali engenazo izinkomo ezisele kumugqa wabo ongaphakathi.
- Umphikisi oqede ngempumelelo izibaya zangaphakathi zesitha uthweswa umqhele.
Amanothi
- Umlando wesizwe: Ulimi nomakhenikha babungaza umbono womhlaba ogxile ezinkomo wamaMaasai, lapho ukuzuza, ukwelusa, nokuqapha ingishu ngaphakathi kokuvikela inkang'ite kwakha ingqikithi yomcebo nodumo.
- Umlando wesizwe: Ukuhlwanyela kuhamba ngokwewashi kuzungeza amarenki omdlali ngamunye, ngokungafani okuhlukile nenkambiso ephikisana newashi etholakala kwamanye ama-mancala amaningi aseMpumalanga Afrika.
- Umlando wesizwe: Ibhalwe ngo-2001 ngu-David MacKay evela ku-Moinget Ole Kuney.