Hawalis
Uhlobo lomdlalo: Four-row traditional mancala without stores; 2 players, 7 pits per rank; Arabian/Zanzibari variant featuring counterclockwise multi-lap relay sowing on own ranks and empty-landing front/back file captures.
Uhlolojikelele
Hawalis (Isi-Arabhu: الحواليـــس) ikwisikhundla esingajwayelekile emlandweni womdlalo webhodi njengeyona yodwa i-mancala yendabuko enemigqa emine etshalwa ngaphandle kwezwekazi lase-Afrika (ngaphandle kwezinhlobonhlobo ezihlukene e-Yunnan, e-China).Ungowomdabu wase-Sultanate yase-Oman emaphethelweni aseningizimu-mpumalanga yeNhlonhlo yase-Arabia, lo mdlalo uhanjiswe emihubheni yohwebo yasolwandle ukuya eZanzibar, eTanzania, lapho yaziwa ngokuthi Bao Kiarabu ("umdlalo webhodi lama-Arabia") phakathi kwemindeni yamaZanzibar adabuka e-Omani.Lo mdlalo waqoshwa okokuqala eZanzibar yisikhulu sekoloni saseBrithani u-WH Ingrams ngo-1921, futhi wathola imibhalo egcwele yesimanje ye-ethnographic e-Oman evela kusazi se-mancala u-Alexander Johan de Voogt ngo-2003. U-De Voogt wambule inethiwekhi enomoya yamakilabhu e-Hawalis azinikele aqhuba imiqhudelwano evamile eMuscat Capitally Area, e-Ruwi, e-Ruwiompetha abesabekayo njengobaba uMohd.Ekudlaleni kwesimanje, igeyimu ithole ukubonakala kwamanye amazwe ngomqhudelwano wentsha ka-2008 e-Niederzissen, eJalimane, kanye nokusetshenziswa kwesikhathi sangempela okuku-inthanethi okuthuthukiswe ngu-Arty Sandler we-igGameCenter ngo-2009.
Ibhodi
- Imigqa/Amazinga: Four
- Imigodi emugqeni: Seven (28 holes total)
- Izinqolobane: None (captured stones are permanently removed from play)
- Imbewu ngomgodi ekuqaleni: Two in every hole (56 seeds total)
- Umdlali ngamunye ulawula amarenki amabili ohlangothini lwabo lwebhodi.
Indlela Yokudlala
- Abadlali bayashintshana ngokuhambisa amatshe.
- Umdlali ucosha wonke amatshe kunoma iyiphi imbobo eseceleni yakhe ebambe izinto zokubala ezimbili noma ngaphezulu futhi azihlwanyele ngokuphikisana newashi, ebeka itshe elilodwa emgodini ngamunye olandelayo eduze kwamarenki abo amabili.
- Izinto ezizodwa: Uma itshe lokugcina lomjikelo lihlala embobeni ehlala abantu abaningi, wonke amatshe akuleyo mbobo (okuhlanganisa nekhawunta esanda kuwa) ayaqoqwa futhi atshalwe phambili ethangeni elisha eliqala emgodini oseduze.
- Izinto ezizodwa: Ukujika kuphetha lapho itshe lokugcina le-lap liwela emgodini ongenalutho.
- Izinto ezizodwa: Amatshe awodwa awakwazi ukususwa inqobo nje uma umdlali ephethe noma iyiphi imbobo ebambe izinto zokubala ezimbili noma ngaphezulu.Uma kusele ama-singleton kuphela, itshe lingangena kuphela emgodini oseduze uma leyo mbobo okuyiwa kuyo ingenalutho okwamanje.
Ukubamba
- Uma itshe lokugcina lomnyakazo liwela embotsheni engenalutho kumugqa ongaphambili womdlali, futhi kuthathwa imbobo ephambene ngokuqondile yomugqa ongaphakathi wombangi, wonke amatshe akuleyo mbobo yesitha ayathathwa futhi akhishwe kugeyimu.
- Uma imbobo yomugqa ongemuva yombangi kuleyo kholomu efanayo nayo isetshenziswa, okuqukethwe kwayo kuthathwa kanyekanye, kusula lonke ifayela lesitha.
- Amatshe kumugqa ongemuva wombangi akakwazi ukuthwebula ngaphandle uma imbobo ebheke phambili ithathwe ngendlela efanayo.
Ukuphela Komdlalo Nokuwina
- Umdlali uyawina uma ethwebula wonke amatshe ezimbangi zakhe, noma eshiya ophikisana naye kungenamnyakazo osemthethweni.
- Umdlalo udwetshwa uma indawo yebhodi iphinda (njengomjikelezo oshintshanayo "we-pendulum").
Amanothi
- Imiqhudelwano yamakilabhu: Esifundeni se-Gulf, umdlalo wemigqa emibili ohlobene oqukethe imigodi eyisikhombisa ngokwezinga udlalwa e-Qatar ngaphansi kwegama elithi Njombwa.
- Imiqhudelwano yamakilabhu: Ukuxhumana kwesakhiwo phakathi kwe-Hawalis ne-Afrika eseningizimu-mpumalanga yemidlalo yemigqa emine—okuhlanganisa Njombwa (Mozambique), Lela (Malawi), Mulabalaba (Zambia), kanye no-Muvalavala (Angola)—kunikeza ubufakazi obuqand' ikhanda bemivubukulo kanye ne-anthropological ekushintshaneni okukhulu kwamasiko e-Swahili kanye nekhulu leminyaka le-Swahili.
- Imiqhudelwano yamakilabhu: Ibhalwe ezifundweni zenkambu zika-Alexander de Voogt zango-2003 ezibhala izinhlangano eziphumelelayo zokuncintisana eMuscat Capital Area.
Source: Mancala World – Hawalis