Ayoayo
Speltype: Mancala voor twee spelers en twee rijen met stores aan beide uiteinden en zes gaten per rij — relayzaaiing over meerdere omloopjes, overslaan van de oorsprong bij een volledige omloop (12 zaden of meer), vangen van het overstaande gat bij landing in een leeg gat met storting in de store, en verplichte voeding van de tegenstander
Overzicht
Ayoayo is een traditioneel mancalaspel met twee rijen dat gespeeld wordt door de Yoruba in het zuidwesten van Nigeria. Hoewel de term «Ayoayo» (of simpelweg «Ayo») in Nigeria vaak colloquiaal wordt gebruikt voor het klassieke Westafrikaanse spel Oware, vormt deze specifieke regels een zelfstandige relayzaaiingtraditie die nauw verwant is met Andada uit Eritrea en En Dodoi uit Noord-Tanzanië. Yoruba-spelers spelen op langgerekte houten borden met twee rijen van zes ronde gaten, aan beide uiteinden geflankeerd door uitgesneden opberggoten (oju). Daarmee wordt de continue vaart van de relais in evenwicht gehouden met de tactische plicht om de beweeglijkheid van de tegenstander in stand te houden.
Bord
- Rangen/rijen: Twee
- Gaten per rij: 6
- Stores: Twee grote opbergvakken (één aan elk uiteinde). Elke speler heeft de rij van zes gaten het dichtst bij zichzélf en de store die rechts van hem ligt onder beheer.
- Zaden per gat aan het begin: 4 (in totaal 48 zaden)
Speluitleg
- Een speler kiest een bezet gat uit de eigen rij, pakt al de zaden eruit en verdeelt ze één voor één in richting tegen de klok in over de volgende gaten rond het bord. De stores aan de uiteinden worden nooit bezaaid.
- Valt het laatste stuk van een omloop in een bezet gat, dan wordt de hele inhoud daarvan (inclusief het zojuist gelegde zaad) opgepakt om een volgende omloop te beginnen (relayzaaiing).
- De zaaiing stopt zodra het laatste verdeelde stuk in een leeg gat valt.
- Oorsprong overslaan bij volledige omloop: bevat het gat dat wordt leeggehaald twaalf of meer zaden, dan wordt het oorspronkelijke gat zelf overgeslagen zodra de zaaiing een volledige rondgang over het bord voltooit.
- Voedingsplicht: heeft de tegenstander geen zaden meer in zijn gaten staan, dan moet de actieve speler een zet kiezen die de tegenstander van zaden voorziet als dat mogelijk is. Kan geen enkele beschikbare zet zaden naar de tegenstander brengen, dan eindigt het spel onmiddellijk.
Vangen
- Valt het laatste stuk van een beurt in een leeg gat aan de eigen kant van het bord, dan worden alle stukken uit het recht tegenoverliggende vijandige gat — samen met het stuk dat de vangst uitvoerde — gevangen en in de store van de speler gelegd.
Einde van het spel en winnaar
- Het spel eindigt wanneer een vastgelopen tegenstander door geen enkele geldige zet meer gevoed kan worden.
- Alle stukken die op het bord achterblijven, worden opgeëist door de speler die de laatste zet deed.
- De speler met de hoogste totale hoeveelheid zaden in zijn store wint de partij.
Notities
- Anders dan Oware, dat leunt op teruggaande kettingvangsten van twee of drie zaden in vijandig gebied, draait Ayoayo om vangsten vanaf een leeg gat aan de eigen kant naar de eindstores, gecombineerd met relayzaaiing over meerdere omloopjes. Het bewaart de klassieke Westafrikaanse mancala-ethiek van het voeden (fifi) en bestraft volledige uithongerbewegingen zolang de aanvoerlijnen levensvatbaar blijven.
Source: Mancala World – Ayoayo