Kisolo
Uhlobo lomdlalo: Four-row mancala (two players) without stores, typically 7 holes per row; pussa kanawa successor relay sowing; compulsory turn-start inner captures and mid-move file seizures.
Uhlolojikelele
U-Kisolo (owaziwa nangokuthi Cisolo e-Kasai) uyindabuko futhi ehlonishwayo enemigqa emine ye-mancala kubantu baseLuba, amaLulua, kanye naseSongye eningizimu-mpumalanga yeDemocratic Republic of the Congo.I-akhawunti yokuqala yaseNtshonalanga yavela kumphathi wezempi waseBrithani kanye nomhloli wamazwe u-Verney Lovett Cameron ngo-1878 phakathi nohambo lwakhe lokunqamula inkabazwe yase-Afrika.Ihlobene eduze nomdlalo wasebukhosini we-Coro wase-Uganda kanye nokwabelana ngamaqhinga afanayo nama-mancala ahlukahlukene aseMpumalanga Afrika nase-Indian, i-Kisolo ibungazwa ngomshini wayo ohlukile othi pussa kanawa relay mechanic—lapho ithanga lokuhlwanyela liphakamisa okuqukethwe embobeni ngokushesha ngemva komgodi wokufikela esikhundleni somgodi wokufika ngokwawo.Izingcweti ze-Luba zazivame ukuqopha amabhodi emikhosi amahle abonisa imifanekiso eqoshiwe ye-anthropomorphic kanye nemifanekiso evikelayo yokhokho, ephakamisa i-Kisolo kusukela ekuphumuleni kwansuku zonke kuya kuphawu oluhlala njalo lokuvelela.
Ibhodi
- Imigqa/Amazinga: Four
- Imigodi emugqeni: 7 (the classic 4×7 grid with 28 holes total, though 4×6 layouts are also traditional)
- Izinqolobane: None
- Izinto ekuqaleni: 3 seeds (makombo) in every hole (84 counters total on a 4×7 board)
- Isifunda: Each player exclusively owns the two rows nearest to them.
Indlela Yokudlala
- Uma umdlali engakwazi ukuthatha isithombe esiyimpoqo ekuqaleni kwethuba lakhe, uphakamisa zonke izimbewu kunoma iyiphi imbobo enobungani futhi azihlwanyele ngayinye ngayinye ngokuphikisana newashi eduze kwemigqa yakhe emibili.
- Ukudluliselwa komlandeli (pussa kanawa): Kunokuba ucoshe emgodini lapho imbewu yokugcina yahlala khona, ithanga eliqhubekayo liqalwa ngokucosha zonke izimbewu emgodini ngokushesha following emgodini wokumisa, ukusatshalaliswa lezo zimbewu ziye ohlangothini olufanayo.
- Vula isiphetho: Umnyakazo uyaphela lapho imbobo elandela imbewu yokugcina ewisiwe ingenalutho.
- Ukuthwebula kungenzeka kokubili ngaphambi kokuthi kuqale ukuhlwanyela (ukuthwebula-qalisa kabusha) futhi ngokushintshayo phakathi nokudluliswa kwemigqa elandelayo.
Ukubamba
- Ukuthwebula i-turn-start (kuyimpoqo): Uma, ekuqaleni kwejika, izimbobo ezimbili zomugqa ongaphakathi ezibheke (eyodwa kumdlali ngamunye) zombili ziqukethe imbewu, ukuthwebula kuyadingeka.Umdlali uqoqa zonke izimbewu eziphikisanayo kuleyo mbobo engaphakathi ebheke, kanye nanoma iyiphi imbewu etholakala embotsheni engaphandle ngqo ngemuva kwayo kukholamu efanayo.Lezi zinhlamvu ezithwetshuliwe zihlwanyelwa ngokuphikisana newashi kumjikelezo womdlali ngokwakhe, imbewu yokuqala iwela ngqo embotsheni engaphakathi yomdlali ebambe iqhaza ekuthwebuleni.Uma amapheya angaphakathi abheke okuningi aqukethe imbewu, umdlali angase akhethe ngokukhululekile ukuthi yikuphi ukuthwebula okufanele akuqalise.
- Ukuthwebula okuphakathi nomnyakazo: Uma imbewu yokugcina yelaphu iwela embobeni okuhlalwa kuyo, futhi imbobo elandelayo ngokushesha isemgqeni ongaphakathi womdlali futhi iqukethe imbewu, ukuthwebula kuqalwa ngokumelene nekholomu ebheke yesitha.Imbewu yomugqa ongaphakathi ebheke kombangi kanye nanoma iyiphi imbewu yomugqa wangaphandle ngemuva kwayo iyabanjwa futhi ihlwanyelwa kabusha ohlangothini lomdlali, kuqalwe ngembewu yokuqala ebekwe ngokuqondile ngaphakathi kwembobo engaphakathi.
Ukuphela Komdlalo Nokuwina
- Umdlali uyawina ngokushesha ngemva kokuthulula ngokuphelele imbewu yohlu lwangaphakathi lwezimbangi, kungakhathaliseki ukuthi zingaki izimbewu ezisengahlala kumugqa ongaphandle wombangi.
- Uma iluphu engapheli yokuhlwanyela enganqamuki ikhula ngaphandle kokuthwebula okwengeziwe (njengokucushwa kwama-singletons ashintshana nezimbobo ezingenalutho), igeyimu ibizwa ngokuthi i-draw.
Amanothi
- Amabhodi e-Luba game board, avame ukuqoshwa ebhulokhini elilodwa lezingodo eziqinile zomdabu, agqama ngobuciko bokuhlobisa base-Afrika Emaphakathi ngenxa yama-caryatid awo angokomfanekiso kanye nezindwangu ezihlotshisiwe zamadlozi.
- Nakuba imigodi iyindilinga, izimbobo eziwunxande noma ezinezinhlangothi ezine zazithandwa ngokomlando ezingxenyeni ezithile zaseKatanga (isifundazwe saseShaba).
- Izinto zokubala zendabuko zifaka imbewu eqinile evunwe esihlahleni esingu-ngola (Pictantus makombo) noma imbewu emnyama enamafutha asuka ku-menga (Canarium schweinfurtii).
- Imibhalo nenganekwane ibungaza i-Kisolo njengendawo yokukhosela kanye nengcwele yobuhlakani, okukhulunywa ngayo kakhulu emibhalweni kaPierre Makombo Bamboté ka-1966 ebonisa impilo nokuzilibazisa okucatshangelwayo ngaphansi kwezihlahla zikamango zase-Afrika Emaphakathi.
Source: Mancala World – Kisolo