Kisolo
Rodzaj gry: Mancala czterorzędowa (dwóch graczy) bez magazynów, zwykle 7 dołków w rzędzie; siew sztafetowy kolejnym dołkiem pussa kanawa; obowiązkowe zbienia wewnętrzne na początku tury i przechwyty kolumnowe w trakcie ruchu.
Zagraj w tę grę w przeglądarce
Przegląd
Kisolo (w Kasai znane także jako Cisolo) to stara i szacowana mankala czterorzędowa, tradycyjna dla luba, lulua i songye z południowo-wschodniej Demokratycznej Republiki Konga. Pierwsze zachodnie świadectwo pochodzi od brytyjskiego oficera marynarki i odkrywcy Vernaya Lovetta Camerona z 1878 roku, z jego wyprawy przez Afrykę Równikową. Ściśle spokrewniona z królewską grą Coro z Ugandy i wykazująca strategiczne podobieństwa z różnymi mankalami Afryki Wschodniej i Indii, Kisolo słynie ze swojej charakterystycznej mechaniki sztafetowej pussa kanawa — w której okrążenie siewu podnosi zawartość dołka bezpośrednio następującego po dołku docelowym, a nie samego dołka docelowego. Rzemieślnicy luba często rzeźbili przepiękne ceremonialne plansze zdobione wyrzeźbionymi postaciami antropomorficznymi i przodków motywami ochronnymi, wynosząc Kisolo z pospolitej wiejskiej rozrywki na rangę trwałego symbolu prestiżu.
Plansza
- Rzędy/szeregi: Cztery
- Dołki w rzędzie: 7 (klasyczna siatka 4×7 z 28 dołkami łącznie, choć tradycyjne są też układy 4×6)
- Magazyny: Brak
- Bite na start: 3 ziarna (makombo) w każdym dołku (łącznie 84 sztuk na planszy 4×7)
- Teritorium: Każdy gracz wyłącznie posiada dwa rzędy leżące najbliżej niego.
Jak grać
- Jeśli gracz nie może na początku tury wykonać obowiązkowego zbiecia, podnosi wszystkie ziarna z dowolnego dołka po swojej stronie i wysiewa je po jednym przeciwnie do ruchu wskazówek zegara wokół własnych dwóch rzędów.
- Sztafeta kolejnym dołkiem (pussa kanawa): zamiast zbierać z dołka, do którego wpadło ostatnie ziarno, rozpoczyna się ciągłe okrążenie — zebranie wszystkich ziaren z dołka bezpośrednio następującego po dołku docelowym, a następnie ich rozdzielenie dalej w tym samym kierunku.
- Zakończenie ruchu: ruch kończy się, gdy dołek leżący tuż po ostatnim postawionym ziarnie jest pusty.
- Zbienia mogą wystąpić zarówno przed rozpoczęciem siewu (zbienia na początku tury), jak i dynamicznie w trakcie kolejnych okrążeń sztafetowych.
Zbieranie
- Zbicie na początku tury (obowiązkowe): jeśli na początku tury dwa wewnętrzne dołki naprzeciwko siebie (po jednym każdego gracza) zawierają ziarna, zbicie jest obowiązkowe. Gracz zbiera tam wszystkie wrogie ziarna z tego wewnętrznego dołka naprzeciwko siebie, a także wszystkie ziarna leżące w zewnętrznym dołku tuż za nim w tej samej kolumnie. Te zebrane ziarna wysiewane są przeciwnie do ruchu wskazówek zegara wokół własnej obwodnicy gracza, przy czym pierwsze ziarno wpada wprost do wewnętrznego dołka gracza, który dokonał zbiecia. Jeśli ziarna leżą w kilku parach wewnętrznych dołków naprzeciwko siebie, gracz może dowolnie wybrać, które zbicie rozpocząć.
- Zbicie w trakcie ruchu: jeśli ostatnie ziarno okrążenia wpadnie do zajętego dołka, a dołek bezpośrednio następny leży w wewnętrznym rzędzie gracza i zawiera ziarna, dochodzi do zbiecia przeciw kolumnie przeciwnika. Ziarna z przeciwległego wewnętrznego rzędu przeciwnika oraz wszystkie ziarna z zewnętrznego rzędu za nim zostają przechwycone i ponownie wysiane po stronie gracza, przy czym pierwsze ziarno trafia wprost do wewnętrznego dołka, który dokonał zbiecia.
Koniec gry i zwycięstwo
- Gracz wygrywa natychmiast, gdy opróżni ze ziaren wewnętrzny rząd przeciwnika, niezależnie od tego, ile ziaren mogło jeszcze pozostać w zewnętrznym rzędzie przeciwnika.
- Jeśli rozwinie się nieprzerwana, wieczna pętla siewu bez nowych zbieć (na przykład układy pojedynczych bitów przeplatające się z pustymi dołkami), gra zostaje ogłoszona remisem.
Uwagi
- Lubańskie plansze do gry, często wycinane z jednego kawałka litego, rodzinnego drewna twardego doskonałej jakości, wyróżniają się w sztuce dekoracyjnej Afryki Środkowej swoimi figuralnymi kariatydami i bogato zdobionymi przodkowymi nakryciami głowy.
- Choć dołki są zazwyczaj okrągłe, historycznie w pewnych rejonach Katangi (prowincji Shaby) preferowano dołki prostokątne lub kwadratowe.
- Tradycyjne sztuki to twarde ziarna zbierane z drzewa ngola (Pictantus makombo) albo ciemne, oleiste nasiona menga (Canarium schweinfurtii).
- Literatura i folklor przedstawiają Kisolo jako schronienie i sanktuarium intelektualne, słynne z przywoływania w pismach Pierre'a Makombo Bamboté z 1966 roku, opisujących życie i kontemplacyjne rozrywki pod mangowcami Afryki Środkowej.
Source: Mancala World – Kisolo