Moruba
Speltype: Vier-rijige mancala (twee spelers of teams) zonder stores, meestal 12 gaten per rij; continue stafettezaaiing; kolomvangst kulala bij een lege binnenlandse aankomst (tlaba en tlola), met twee vrije vangsten uit vijandige gaten.
Overzicht
Moruba (ook Maruba geschreven) is de traditionele vier-rijige mancala van de Noord-Sotho (pedi of bapedi), afkomstig uit de noordelijke en oostelijke districten van Limpopo en Mpumalanga in Zuid-Afrika (historisch het Transvaal) en via migrerende mijnwerkers naar het Witwatersrand (Gauteng) door heel Zuid-Afrika verspreid. Wetenschappelijk voor het eerst bestudeerd in 1917 door de Britse etnograaf P. A. Wagner, is Moruba nauw verwant met de mancalatradities van Zuidoost-Afrika zoals de tchouba van Mozambique en de Njombwa. Historisch in de middag gespeeld in de schaduw door mannen die over pastorale diplomatie, oorlog en kafferaangelegenheden overlegden, gebruikt het spel een taal die diep herinnert aan gevecht en pastorale rijkdom. In de afgelopen decennia heeft Moruba een dynamische culturele renaissance beleefd als officieel erkende inheemse mentale discipline, ondersteund door de South African Sports Commission, Mindsports South Africa (MMSA) en de schoolprogramma's van Limpopo.
Bord
- Rangen/rijen: Vier
- Gaten per rij: Meestal 12 (in totaal 48 gaten), al variëren de opstellingen van 4 tot 36 gaten per rij naargelang het aantal spelers en de teamvorm. De gaten (mekoti) worden traditioneel in de grond gegraven of in houten borden uitgesneden.
- Stores: Geen.
- Beginstukken: Twee stukken per gat (in totaal 96 stenen op het standaardbord 4×12). De stukken zijn meestal gladde rivierkiezels of gedroogde pitten van marulavruchten, mathlapa («vee») of tinkhomo («koeien») genoemd.
- Territorium: Elke speler of elk team beheert uitsluitend de twee rijen aan de eigen kant van het bord.
Speluitleg
- Het partijtje wordt gespeeld tussen twee personen of twee rivaliserende teams tot maximaal zes deelnemers; elk kamp speelt uitsluitend binnen zijn eigen twee rijen.
- Op zijn beurt neemt een speler alle stukken op uit een willekeurig eigen gat met minstens twee stenen en verdeelt hij ze één voor één tegen de klok in, naar de opeenvolgende gaten rond zijn eigen cirkel van twee rijen.
- Valt de laatste steen in een gevuld gat, dan wordt de hele inhoud daarvan opgenomen en verder vooruit gezaaid in een extra stafetteomloop in dezelfde richting.
- De zaaiet eindigt (kulala, letterlijk «slapen») wanneer de laatste steen in een leeg gat terechtkomt.
- Verplaatsen van losse stukken: een speler die alleen losse stukken heeft, mag die verplaatsen, maar uitsluitend naar een direct aangrenzend leeg gat.
Vangen
- Valt de laatste steen van een omlop in een leeg gat van de binnenlandse rij van de speler, en bevat het tegenoverliggende gat in de binnenlandse rij van de tegenstander stenen, dan ontstaat een vangst in meerdere stappen:
- De binnenlandse stenen van de tegenstander worden «gedood» (tlaba, of «doorboord»).
- De stenen in het buitenlandse gat van de tegenstander dat in exact dezelfde kolom ligt, worden «gevangen» (tlola).
- Alle gedode en gevangen stenen worden definitief van het bord verwijderd.
- Secundaire bonusvangst: dankzij de geslaagde aanval mag de speler vrij kiezen en de volledige inhoud van twee willekeurige andere vijandige gaten in het gebied van de tegenstander leegmaken.
Einde van het spel en winnaar
- Het spel eindigt wanneer het gebied van een speler van al zijn stenen is ontbloot; de speler die nog stenen bezit wordt tot winnaar verklaard.
- Herhaalt een exacte bordpositie zich zonder tussentijdse vangsten, dan wordt het spel als gelijkspel verklaard.
Notities
- Krijgskundig en pastoraal erfgoed: taal en beeldspraak weerspiegelen de ethos van de pastorale krijger: de stukken heten mathlapa («vee») of tinkhomo («koeien»), het doden van een tegenstanderskolom binnenland is tlaba («doorsteken / slaan»), en het leeghalen van het buitenlandse gat is tlola («vangen»).
- Moderne renaissance: de heropleving van Moruba sinds 2003 maakt deel uit van een bredere culturele beweging die het traditionele Afrikaanse erfgoed wil behouden, en wordt gevierd tijdens het jaarlijkse Nationale Festival van Inheemse Spellen in Polokwane en Tzaneen, naast verwante vermaken als Morabaraba en Diketo.
- Sasekani, Bolobedu, Phalaborwa, Letaba en Selwane blijven de belangrijkste broedplaatsen van competitiespel op clubniveau.
- Hoewel het spel vanwege historische krijgsverbanden traditioneel aan volwassen mannen was voorbehouden, wordt het moderne spel door alle leeftijdsgroepen en beide geslachten gewaardeerd.
Source: Mancala World – Moruba