Ba-awa
Uhlobo lomdlalo: Two-player two-row mancala with storage pits; multi-lap relay sowing; casa-style captures of four seeds during sowing awarded to the pit owner, with final-stone fours claimed by the mover.
Uhlolojikelele
I-Ba-awa iwumdlalo we-mancala onemigqa emibili ofinyelelekayo othandwa kakhulu ama-Twi, iqembu elincane labantu base-Akan eningizimu namaphakathi neGhana.Ngenkathi yabelana ngezimpande zendawo ne-Oware eyinkimbinkimbi nedume umhlaba wonke, i-Ba-awa ihlanganisa nemithetho eqondile, eshesha kakhulu eyenze kwaba ukuzijabulisa okudumile phakathi kwabesifazane nezingane.Umdlalo wangena ezincwadini ze-ludological zaseNtshonalanga ngo-Robert Charles Bell ku-comendum yakhe yango-1969 ethi Board and Table Games from Many Civilizations, ngokusekelwe emdlalweni awufundiswa ngo-1957 ngu-S. Afoakwa.U-Ba-awa ungowomndeni obanzi waseNtshonalanga Afrika we-casa-style mancalas ehlanganisa imidlalo yaseNigeria efana no-Jerin no-Obridjie.
Ibhodi
- Imigqa/Amazinga: Two
- Imigodi emugqeni: 6
- Izinqolobane: Optional storage pit at each end to hold captured seeds
- Imbewu ngomgodi ekuqaleni: 4
- Isamba sembewu: 48
- Ibhodi linemigodi eyisithupha phambi komdlali ngamunye, futhi ngokuzikhethela umgodi owodwa ekugcineni ngakunye ogcina imbewu ebanjiwe.Ekuqaleni komdlalo wokuqala, izimbewu ezine zifakwa emgodini ngamunye wokudlala, kushiye imigodi yokugcina ingenalutho.Emidlalweni yomdlalo elandelayo, umgodi ngamunye nawo uqala ngezimbewu ezine, noma ubunikazi bomgodi bungashintsha ngokuya ngemiphumela edlule.
Indlela Yokudlala
- Abadlali bayashintshana ngokuhambisa imbewu.Ngethuba labo, umdlali ukhetha omunye wemigodi ohlangothini lwakhe oqukethe imbewu.
- Umdlali ususa zonke izimbewu kulo mgodi futhi azisabalalise, ngayinye ngayinye, ngokuphikisana newashi emigodini yokudlala elandelanayo ngenqubo ebizwa ngokuthi ukuhlwanyela.Imbewu ayisakazwa emigodini yesitolo sokugcina.
- Ukuhlwanyela kuqhubeka nge-multi-lap relay: uma imbewu yokugcina iwela emgodini ogcwele, zonke izimbewu kulowo mgodi (kuhlanganise nembewu esanda kuwa) ziyaqoqwa futhi zitshalwe kabusha ethangeni elisha kusukela emgodini olandelayo.
- Lezi zingqimba eziningi ziyaqhubeka kuze kuphele ukuhlwanyela, noma ngabe imbewu yokugcina ifika emgodini ongenalutho, noma lapho imbewu yokugcina idala ukuthunjwa kwezimbewu ezine.
Ukubamba
- Uma umgodi ufinyelela izimbewu ezine ncamashi nganoma yisiphi isikhathi ngesikhathi sokuhlwanyela, lezo zimbewu ezine zibanjwa ngokushesha futhi ziwinwe umdlali ongumnikazi walowo mgodi.Ukuthwebula okuningi kungenzeka ngesikhathi somnyakazo owodwa.
- Okuhlukile: Uma imbewu yokugcina yomugqa wokuhlwanyela iphonswa emgodini futhi ilethe inani layo kumbewu ezine ncamashi, lezo zimbewu ezine zithathwa umdlali onyakazayo, kungakhathaliseki ukuthi umgodi ukuluphi uhlangothi lwebhodi.Ukuhlwanyela bese kuyaphela.
Ukuphela Komdlalo Nokuwina
- Uma kusele izimbewu eziyisishiyagalombili kuphela ebhodini, umdlali ovule umdlalo uthatha zonke izimbewu eziyisishiyagalombili bese umdlalo uyaphela.
- Ekudlalweni komentshisi, umdlali ngamunye uqala umdlalo olandelayo ngomgodi owodwa wezinhlamvu ezine ezithathiwe.Inhloso yomdlalo ukubiza yonke imigodi eyishumi nambili ebhodini;Nokho, ngenxa yokuthi ukunqoba okuphelele kunzima kakhulu, imidlalo ivame ukudlalwa kuze kube yilapho umdlali oyedwa elawula imigodi eyishumi noma eyishumi nanye.
Amanothi
- I-Ba-awa ingabuye idlalwe ngabahlanganyeli abathathu, ngamunye eqala ngokulawula imigodi emine.Lapho umdlali wokuqala ekhishwa, abadlali ababili abasele balwela ingxenye esele yebhodi.
- Umdlalo waziwa futhi esifundeni njenge-Anenam noma i-Nam-Nam.
Source: Mancala World – Ba-awa